Wednesday 20th June 2018
x-pressed | an open journal
November 11, 2014
November 11, 2014

Μια απροσδόκητη συνοριακή ζώνη: η επαναφορά των γαλλο-ιταλικών συνόρων

Author: Anna Papoutsi Translator: Eleni Nicolaou
Source: Open Democracy  Category: Borders
This article is also available in: enes
Μια απροσδόκητη συνοριακή ζώνη: η επαναφορά των γαλλο-ιταλικών συνόρων

Στις 30 Σεπτεμβρίου 2014, στις 7.20 το πρωί, ένας Κονγκολέζος μετανάστης χτυπήθηκε από το τοπικό τρένο που κάνει τη διαδρομή από την Ιταλία στη Γαλλία. Ο άνδρας, ο οποίος ταξίδευε μαζί με άλλους μετανάστες και προσπάθησε να διασχίσει τις σιδηροδρομικές γραμμές, υπέστη σοβαρές κρανιακές κακώσεις και μεταφέρθηκε στο τοπικό νοσοκομείο. Το εν λόγω δυστύχημα, που διατάραξε τη ζωή των επιβατών και των κατοίκων μιας εκ των πλουσιότερων και πιο συντηρητικών περιοχών της Γαλλίας, αντικατόπτρισε τη γαλλο-ιταλική ένταση του 2011 που οδήγησε στην αναβίωση των εσωτερικών συνόρων της ΕΕ. «Αυτό το τραγικό δυστύχημα μας θυμίζει τη μεταναστευτική κρίση στα ιταλικά σύνορα», έγραψε στο Twitter ο Eric Ciotti, βουλευτής και πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου των Alpes-Maritimes, ζητώντας από τον Γάλλο Υπουργό Εσωτερικών, Bernard Cazeneuve, περισσότερα αστυνομικά μέτρα στα σύνορα. Αλλά σε ποια σύνορα αναφέρεται; Δυστύχημα ή αυτοκτονία, αυτό το τραγικό γεγονός έφερε στο προσκήνιο την γαλλο-ιταλική διαμάχη του 2011 για τον έλεγχο των αόρατων συνόρων της Ventimiglia.

Ventimiglia

Η Ventimiglia, με πληθυσμό περίπου 25.000, είναι μια συνοριακή πόλη στην Ιταλική Ριβιέρα. Είναι, στην πραγματικότητα, η τελευταία ιταλική πόλη πριν τη Γαλλία, 20 μίλια από τα σύνορα – όπως δηλώνει και το όνομά της. Όλοι οι ταξιδιώτες είναι υποχρεωμένοι να περνούν από εκεί, αφού οι Άλπεις φράσσουν ουσιαστικά οποιοδήποτε άλλο πέρασμα.

H εν λόγω συνοριακή πόλη έγινε πρωτοσέλιδο το 2011, όταν η Αραβική Άνοιξη πυροδότησε ένα κύμα μετανάστευσης από τις χώρες της Βόρειας Αφρικής. Υπολογίζεται ότι περίπου 50.000 μετανάστες έφτασαν στη Λαμπεντούζα μόνο το 2011, σύμφωνα με τη Sonia Viale, την τότε υφυπουργό Εσωτερικών της Ιταλίας. Πολλοί κατευθύνθηκαν βόρεια, μέσω Μιλάνου, με προορισμό τη Γερμανία και τη Σκανδιναβία, αλλά κάποιοι έφτασαν στη Ventimiglia, ανοίγοντας έναν καινούριο διάδρομο, ο οποίος εξακολουθεί να χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα.

Πρόκεται για γαλλόφωνους, κυρίως Τυνήσιους, που προσπαθούν να φτάσουν στη Γαλλία –την πάλαι πότε αποικιακή δύναμη– με την κάπως πιο υγιή οικονομία, της οποίας την γλώσσα μιλούν, και όπου αρκετοί έχουν εκεί συγγενείς. Οι μετανάστες συγκεντρώνονται στον σιδηροδρομικό σταθμό της ιταλικής πόλης, και διανυκτερεύουν συνήθως εκεί με σκοπό να πάρουν το πρώτο τρένο για Γαλλία. Εκεί, προσεγγίζονται από διακινητές, οι οποίοι είχαν να εμφανιστούν στην περιοχή από τότε που καταργήθηκαν τα εσωτερικά σύνορα της ΕΕ. Κάθε μέρα οι μετανάστες προσπαθούν να περάσουν στη Γαλλία: οι περισσότεροι από αυτούς παίρνουν το τρένο, κάποιοι πληρώνουν €50 στους διακινητές για να τους μεταφέρουν με το αυτοκίνητο ενώ οι υπόλοιποι ξεκινούν με τα πόδια, στο φως της ημέρας, κατά μήκος του παραλιακού δρόμου, όπου εξακολουθούν να στέκονται εγκαταλελειμμένοι οι συνοριακοί σταθμοί ελέγχου.

Ο πρώτος προορισμός είναι η Νίκαια και στη συνέχεια η πολυπολιτισμική Μασσαλία, ή το Παρίσι, ίσως ακόμη και το Καλαί, απ’ όπου μπορούν να επιχειρήσουν ένα τελικό επικίνδυνο θαλάσσιο πέρασμα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Όμως, οι γάλλοι συνοριοφύλακες επιβιβάζονται καθημερινά στα τρένα, στοχοποιώντας όσους μοιάζουν με μετανάστες, ζητώντας χαρτιά και επαναπροωθώντας πίσω στην Ιταλία όσους δεν τα διαθέτουν.

Κάποιοι τα καταφέρνουν, αλλά για πολλούς αυτή η διαδικασία εξελίσσεται σε ένα οδυνηρό διασυνοριακό πινγκ-πονγκ μεταξύ των δύο κυβερνήσεων, καθεμία με τη δική της πολιτική ατζέντα και μεταναστευτική πολιτική. Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για σύνορα που δεν θα έπρεπε καν να υπάρχουν. Η Γαλλία και η Ιταλία έχουν επικυρώσει τη Συνθήκη του Σένγκεν και έχουν καταργήσει τους συνοριακούς ελέγχους από το 1997, όταν η Ιταλία προσχώρησε στη Σένγκεν.

Η διαμάχη για τα αόρατα σύνορα

Με την άφιξη των πρώτων μεταναστών, το 2011,το ζήτημα ανέκυψε ως μια πιθανή σύγκρουση μεταξύ Ιταλίας και Γαλλίας –με τον Νικολά Σαρκοζί και τον Σίλβιο Μπερλουσκόνι να βρίσκονται σε χρονιά εκλογών– και γρήγορα κλιμακώθηκε σε σημείο να απειλεί τη Σένγκεν συνολικά. Ο Χέρμαν βαν Ρομπάι, τότε Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, απηύθυνε έκκληση προς τις δύο πλευρές να μην «υπερβάλλουν» στο ζήτημα της μετανάστευσης: «Ούτε η Ιταλία ούτε η Γαλλία έχουν κάνει μέχρι στιγμής τίποτα παράνομο. Τούτου λεχθέντος, υπάρχει ο κίνδυνος να παραβιασθεί το πνεύμα των συμφωνιών Σένγκεν».

Η ιταλική κυβέρνηση χορήγησε, για ανθρωπιστικούς λόγους, προσωρινή άδεια παραμονής στους μετανάστες που έφτασαν μεταξύ 1 Ιανουαρίου και 5 Απριλίου 2011, επιτρέποντάς τους να συνεχίσουν το ταξίδι τους μέσα στην Περιοχή Σένγκεν. Αυτό έκανε τη Γαλλία να επαναφέρει μονομερώς τα σύνορα με την Ιταλία, επιβάλλοντας συνοριακούς ελέγχους σε πλατφόρμες στο Μεντόν (την πρώτη γαλλική πόλη που συναντά κανείς αφού περάσει το σύνορο) αλλά και ελέγχοντας τα χαρτιά των μεταναστών πάνω στα τρένα. Οι τοπικές γαλλικές αρχές έφτασαν στο σημείο να σταματήσουν για μια μέρα τη σιδηροδρομική σύνδεση από την Ventimiglia προς το Μεντόν, στην προσπάθειά τους να εμποδίσουν μετανάστες και ακτιβιστές να περάσουν τα σύνορα με το «Τρένο για την Αξιοπρέπεια» από την Μπολόνια και τη Γένοβα προς τη Μασσαλία [1].

Η ένταση οδήγησε επίσης σε μια επανεξέταση του Κώδικα Συνόρων της Σένγκεν, που οδήγησε στην αυστηρότερη εφαρμογή των συνθηκών ελεύθερης διακίνησης. Αυτό σήμαινε ότι οι προσωρινές άδειες διαμονής που είχαν στα χέρια τους οι μετανάστες δεν ήταν πλέον αρκετές για τις γαλλικές αρχές. Εκτός από έγκυρα ταξιδιωτικά έγγραφα και άδεια παραμονής που έπρεπε να διαθέτουν, οι μετανάστες βρέθηκαν ξαφνικά υποχρεωμένοι να αιτιολογούν τον σκοπό της διαμονής τους και να αποδεικνύουν ότι διαθέτουν «επαρκή μέσα διαβίωσης», που υπολογίστηκαν στα 62 € σε μετρητά – το εκτιμώμενο ποσό των χρημάτων που θα χρειαζόταν για να περάσει μία μέρα στη Γαλλία ένας τουρίστας!

Η Ιταλία άφησε την κατάσταση να εξελιχθεί, υποστηρίζοντας ότι όλα τα κράτη-μέλη πρέπει να αναλάβουν το μερίδιο που τους αναλογεί αναφορικά με το πρόβλημα των μεταναστών που φτάνουν στη Λαμπεντούζα σε καθημερινή βάση. Τόσο ο Ιταλός Υπουργός Εσωτερικών όσο και ο δήμαρχος της Ventimiglia έκαναν έκκληση για αλληλεγγύη από την Ευρώπη.

Ως αποτέλεσμα, και μετά από μήνες αμφιλεγόμενων διαπραγματεύσεων, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κατέληξαν σε συμφωνία, στις 30 Μαΐου 2013, για έναν νέο μηχανισμό, ώστε να αποφευχθούν παρόμοιες εντάσεις στο μέλλον. Ο μηχανισμός αυτός είχε ως στόχο να επιτρέψει στην ΕΕ να αντιμετωπίζει καταστάσεις στις οποίες είτε ένα κράτος-μέλος δεν εκπληρώνει την υποχρέωσή του να ελέγχει το δικό του τμήμα των εξωτερικών συνόρων, είτε ένα συγκεκριμένο τμήμα των εξωτερικών συνόρων υφίσταται απροσδόκητες και έντονες πιέσεις λόγω εξωτερικών παραγόντων. Στο πλαίσιο αυτού του μηχανισμού, καθορίστηκαν νέοι κοινοί κανόνες για την επαναφορά των ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα ως «έσχατο μέτρο».

Επιστροφή στην ομαλότητα;

Σήμερα, η ζωή έχει ξαναβρεί τους κανονικούς της ρυθμούς στη Ventimiglia. Οι ιταλοί και γάλλοι ακτιβιστές έχουν φύγει, το ίδιο και τα ΜΜΕ. Το δυστύχημα προκάλεσε την αγανάκτηση των επιβατών και κατοίκων και έδωσε την ευκαιρία στις γαλλικές τοπικές αρχές να απαιτήσουν περισσότερα αστυνομικά μέτρα. Τα σύνορα έχουν ξαναγίνει αόρατα και οι μαζικές καθημερινές μετακινήσεις αποτελούν απόδειξη αυτού. Πρόκειται για μια περιοχή όπου οι άνθρωποι διασχίζουν τα σύνορα σε καθημερινή βάση για να πάνε στη δουλειά τους ή απλά για να φάνε πίτσα· η πεμπτουσία της έννοιας μιας Ευρώπης χωρίς σύνορα.

Ωστόσο, η Περιοχή Σένγκεν φαίνεται να είναι ένα προνόμιο που απολαμβάνουν μόνο οι πολίτες του ΕΟΧ (Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος) και απέχει πολύ από την πραγματικότητα που βιώνουν οι μετανάστες στην Ευρώπη. Αντί για περιοχή «χωρίς σύνορα», η άρση των εσωτερικών συνόρων του χώρου Σένγκεν σημαίνει πλέον ότι όλοι οι εσωτερικοί χώροι της ΕΕ υπόκεινται όλο και περισσότερο σε συνοριακό έλεγχο. Άτομα που «μοιάζουν με μετανάστες» γίνονται στόχος των αρχών σε δημόσιους χώρους και απαιτείται απ’ αυτούς να επιδεικνύουν τα χαρτιά τους οποιαδήποτε στιγμή και στα πιο απίθανα μέρη. Στην Ελλάδα, από το 2012, η αστυνομική επιχείρηση Ξένιος Ζευς στοχοποιεί μετανάστες στο κέντρο των πόλεων και έχει οδηγήσει στη σύλληψη πάνω από 80.000 ατόμων μέχρι στιγμής [2]. Με παρόμοιο τρόπο, και κάπου όπου κανονικά δεν θα σκεφτόμασταν να αναζητήσουμε σύνορα, εγκαινιάστηκε το 2009 το σουηδικό πρόγραμμα REVA από τη Σουηδική υπηρεσία σωφρονισμού και επιτήρησης (Kriminalvården) και την Επιτροπή Μετανάστευσης (Migrationsverket): το πρόγραμμα στοχοποιεί με φυλετικά κριτήρια τους μετανάστες, σε μια προσπάθεια εντοπισμού και απέλασης «παράνομων» μεταναστών [3]. Τέλος, κάτι ανάλογο, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, επιδιώκεται ρητά από τις επιχειρήσεις της FRONTEX Αερόδρομος, Αφροδίτη, Perkunas και την, πιο πρόσφατη, Mos Maiorum [4].

Τα σύνορα δεν είναι αόρατα, αλλά αντίθετα, όπως επισημαίνει κι ο Balibar [5], τα σύνορα είναι παντού και πουθενά. Και είναι ολοσδιόλου ορατά στους μετανάστες και σε όσους ενδιαφέρονται να τα προσέξουν.

[1] Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα σχετικά με το «Τρένο για την Αξιοπρέπεια» (στα αγγλικά) εδώ

[2] Dalakoglou, D. (2013). ‘From the bottom of the Aegean Sea to Golden Dawn: Security, Xenophobia, and the Politics of Hate in Greece’, Studies in Ethnicity and Education, 13 (3), pp. 514-522. Ελληνικά εδώ.

[3] Keshavarz, M. and Zetterlund, C. (2013). ‘A Method for Materialising Bordersin Fahlén’, (ed.), The Silent University, Stockholm: Tensta Konsthall, 27-30.

[4] http://www.statewatch.org/news/2014/oct/migrant-hunt.htm

[5] Balibar, É. (2002) “What is a border” in Politics and the Other Scene. London: Verso

This article is also available in:

Translate this in your language

Like this Article? Share it!

Leave A Response