Sunday 30th April 2017
x-pressed | an open journal
June 8, 2016
June 8, 2016

«Οι ηγεμονικές δυνάμεις της ΕΕ το παρατράβηξαν»: Για τον έλεγχο των συνόρων και του δικαιώματος στην μετακίνηση

Author: Anna Papoutsi Translator: Eleni Nicolaou
Source: Verso  Category: Borders
This article is also available in: deenesfr
«Οι ηγεμονικές δυνάμεις της ΕΕ το παρατράβηξαν»: Για τον έλεγχο των συνόρων και του δικαιώματος στην μετακίνηση

Αμέσως μετά τη Συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας της 18ης Μαρτίου, τα πρώτα πλοία άρχισαν να επιστρέφουν μετανάστες από την Ελλάδα στην Τουρκία. Έτσι, το προηγούμενο καθεστώς διαχείρισης της μετανάστευσης και των συνόρων που είχε θεσπιστεί από την ΕΕ και τη διεθνή κοινότητα έπαψε επισήμως να λειτουργεί. Ένα νέο αναδυόμενο συνοριακό καθεστώς δημιουργεί πλέον νέες κατηγορίες δικαιωμάτων και διαφοροποιημένης ενσωμάτωσης και αποκλεισμού. Ποιος δικαιούται διεθνούς προστασίας; Πού είναι ασφαλές; Τι σημαίνει να είναι κανείς εντός της επικράτειας της ΕΕ; Πού βρίσκεται αυτό το “μέσα” και τι σηματοδοτεί τη μετάβαση από το “έξω”;

Κατά τη διάρκεια του 2015 και κατά τους πρώτους μήνες του 2016, πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι αμφισβήτησαν ευθέως το καθεστώς των συνόρων της ΕΕ, ανατρέποντας πλήρως τους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων της ΕΕ [1]. Η Ελλάδα, και η Λέσβος ειδικότερα, υπήρξε σε μεγάλο βαθμό η κύρια “σκηνή” αυτού του συνοριακού δράματος και των καθημερινών αγώνων των μετακινούμενων πληθυσμών. Το ίδιο διάστημα, αλλά και τώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, η αλληλεγγύη που επέδειξαν οι ντόπιοι ήταν άνευ προηγουμένου. Είναι σαφές ότι η προσφυγική κρίση είναι μια ακόμη εκδήλωση της πάλης μεταξύ των ηγεμονικών δυνάμεων (ΕΕ, εθνών-κρατών) και των πληθυσμών (τοπικών, μεταναστευτικών) πάνω στον χώρο και το δικαίωμα στη μετακίνηση. Σε μια θεαματική και δυνατή στιγμή στην ιστορία, είδαμε μια νέα διαμόρφωση και αντίληψη του δικαιώματος στη μετακίνηση.  Οι άνθρωποι που έφθασαν στις ακτές της Λέσβου έκαναν εμφανή την παρουσία τους και είπαν «είμαστε εδώ, πρέπει να μας αναγνωρίσετε και να μας αφήσετε να περάσουμε, ανοίξτε τα σύνορα». Διεκδίκησαν για τον εαυτό τους το δικαίωμα και την δυνατότητα να κυκλοφορούν και να μετακινούνται. Σε μια προσπάθεια να διαχειριστεί την δυσφορία διαφόρων κρατών-μελών και της κοινής γνώμης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή  χρησιμοποίησε ως εργαλείο την αδύναμη θέση της Ελλάδας για να ανακτήσει τον έλεγχο της κινητικότητας των ανθρώπων.

Όπως έχουμε υποστηρίξει παλιότερα [2], η κατασκευή μιας προσφυγικής κρίσης πάνω στην οικονομική και θεσμική κρίση της Ελλάδας παγιώνει τον ρόλο της χώρας ως ανάξιο κράτος-μέλος της ΕΕ. Η επανάληψη ενός τέτοιου ρόλου παγίωσε την ελληνική επικράτεια ως χώρο συγκεκριμένων παρεμβάσεων και αμφισβητήσεων, έναν χώρο που δεν είναι ούτε εντός ούτε εκτός της ΕΕ. Αυτή η ενδιάμεση συνθήκη επέτρεψε την ταχεία εισαγωγή και την εξάπλωση του μηχανισμού των hotspot σε ευρωπαϊκό έδαφος.

Αρχικά σχηματοποιήθηκε ως one-stop-shop από τον Ευρωπαίο Επίτροπο Μετανάστευσης, Εσωτερικών Υποθέσεων και Ιθαγένειας, Δημήτρη Αβραμόπουλο, προκειμένου να αντιμετωπισθούν οι ελλείψεις και καθυστερήσεις στα εθνικά συστήματα χορήγησης ασύλου. Τα hotspots έγιναν το κύριο μέσο –μαζί με τον Μηχανισμό Επείγουσας Μετεγκατάστασης  και τη νέα ευρωπαϊκή συνοριοφυλακή και ακτοφυλακή– στο αναδυόμενο συνοριακό καθεστώς της ΕΕ. Τα hotspots μπορεί να είναι οι συγκεκριμένοι τόποι εφαρμογής και ανάπτυξης του νέου καθεστώτος αλλά αποτελούν και έναν μηχανισμό διαλογής  για την κατηγοριοποίηση των ανθρώπων και την ανάλογη κατανομή δικαιωμάτων, και ένα φίλτρο για τον έλεγχο των ανεπιθύμητων (και των επιθυμητών). Ωστόσο, το σύνολο της ελληνικής επικράτειας μετατρέπεται σε μια αποθήκη για τους ανάξιους, έναν χώρο διαχείρισής τους, που, λόγω της δικής του αναξιοσύνης, εύκολα αναδεικνυεται στο κατάλληλο μέρος για μια τέτοια συνοριακή λειτουργία.

Τα σύνορα ιστορικά έχουν αναπτυχθεί για στρατιωτικούς σκοπούς και υπήρξαν σημαντικό εργαλείο για το χτίσιμο του κράτους, του έθνους και της εθνικής ταυτότητας. Βρίσκονται εκεί για να οριοθετήσουν την κρατική κυριαρχία και να (ανα)παράγουν ιδέες περί εθνικής ταυτότητας και περί του ανήκειν σε μια συγκεκριμένη πολιτεία. Στο πλαίσιο αυτό, ο εχθρός ήταν πάντα άλλα κράτη. Αυτή η εθνοκεντρική προσέγγιση έχει δημιουργήσει την ψευδαίσθηση των αδιαπέραστων συνόρων και ενός συνακόλουθου δέους μπροστά τους. Ωστόσο, σήμερα, ως επί το πλείστον,  είναι  ο έλεγχος της μετανάστευσης και η καταπολέμηση της τρομοκρατίας που μετασχηματίζουν και δημιουργούν τα σύνορα. Και τα δύο ειναι σχηματοποιημένα ως απειλές που σχετίζονται με τα σύνορα και, με αυτόν τον τρόπο, ως εχθροί αναγνωρίζονται  συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων. Τα σύνορα (ανα)παράγονται καθώς οι ηγεμονικές δυνάμεις προσπαθούν να αποκτήσουν τον έλεγχο της κινητικότητας των πληθυσμών, δημιουργώντας υπερκινητούς ανθρώπους, ακινητοποιώντας ταυτόχρονα άλλους ή αναγκάζοντάς τους να μετακινηθούν. Τα σύνορα γίνονται ένα φίλτρο για τους ανεπιθύμητους αλλά και ένα εργαλείο που παράγει συνεχώς νέες κατηγορίες ανήκειν και δικαιωμάτων (καθιστώντας δηλαδή  τους ανθρώπους παράνομους).

Αυτή η λειτουργία των συνόρων δεν συμπίπτει κατ’ ανάγκη με τα γεωγραφικά όρια ενός κράτους και δεν μπορεί να υλοποιηθεί με την κατασκευή τοίχων, παρά το γεγονός ότι τέτοια φυσικά εμπόδια σίγουρα παίζουν τον ρόλο τους σε αυτό το σύστημα ιεραρχημένης κινητικότητας και συμμετοχής και έχουν τεράστιο κόστος σε ανθρώπινες ζωές. Με αυτή την έννοια, η Ευρώπη-Φρούριο, που τόσο συχνά επικαλείται τόσο ο ακαδημαϊκός όσο και ο ακτιβιστικός χώρος, δεν είναι πλέον ο πιο κατάλληλος τρόπος απεικόνισης των συνόρων της ΕΕ, κυρίως επειδή δημιουργεί την ψευδαίσθηση ενός ασφαλούς “εσωτερικού” αποτελούμενου από άξιους και ισότιμους πολίτες και ενός επικίνδυνου “εξωτερικού” ανάξιων Άλλων. Τίποτα δεν θα μπορούσε να προσφέρει  βαθύτερη κατανόηση αυτής της ξεπερασμένης αντίληψης περί συνόρων από ότι ο μηχανισμός του hotspot. Εγκατεστημένο μέσα στο έδαφος της ΕΕ, αλλά απαλλαγμένο από την κρατική δικαιοδοσία, είναι κάτι σαν υπερ-κρατικός  δικαιοδοτικός χώρος που ελέγχει την αξιοσύνη, την κινητικότητα και την ενσωμάτωση.

Ενώ εξακολουθεί να παραμένει εξαιρετικά ασαφές ποιος θα δικαιούται προστασίας και θα έχει το δικαίωμα ελεύθερης μετακίνησης από τώρα και στο εξής, αυτό που έχει γίνει εμφανές σε πολλούς από εμάς είναι ότι, στον συνεχή πόλεμο εναντίον των λαών, οι ηγεμονικές δυνάμεις της ΕΕ το έχουν παρακάνει, απειλώντας πλέον άμεσα ολόκληρο  το μεταπολεμικό νομικό οικοδόμημα της ΕΕ.

Η Άννα Παπουτσή είναι διδακτορική φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο του Birmingham, συγγραφέας από κοινού του “Crisis or Zemblanity? Viewing the ‘Migration Crisis’ through a Greek Lens” και μέλος του συλλογικού ερευνητικού προγράμματος Transcapes

[1] Για μια ενδιαφέρουσα ανάλυση των διαπραγματεύσεων των τελευταίων μηνών που οδήγησαν στη Συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας βλ. Fotiadis, A., “How the EU – Turkey Deal Came to be”, στο Analyze Greece).

[2] Christodoulou, Y., Papada, E., Papoutsi, A. and Vradis, A. (2016), “Crisis or Zemblanity: Viewing the ‘Migration Crisis’ through a Greek Lens”, Mediterranean Politics.

[3] Βλ. επίσης το άρθρο μας και βίντεο-ντοκιμαντέρ για τα hotspots.

This article is also available in:

Translate this in your language

Like this Article? Share it!

Leave A Response