Monday 03rd August 2020
x-pressed | an open journal
December 5, 2013
December 5, 2013

Ποιος ήταν ο Νέλσον Μαντέλα;

Author: Neil Faulkner Translator: Eleni Nicolaou
Source: Counterfire  Category: Letters from home
This article is also available in: enessh
Ποιος ήταν ο Νέλσον Μαντέλα;

Πρέπει να τιμούμε απεριόριστα εκείνη τη μνήμη του Μαντέλα που μισούσαν οι ηγέτες μας: το μοναχικό, θαρραλέο, αλύγιστο πολιτικό κρατούμενο, που καταδικάστηκε για την αντίστασή του στη φυλετική καταπίεση.

Ο κόσμος πενθεί το θάνατο του Νέλσον Μαντέλα. Οι κυβερνήτες μας απευθύνουν βροχή από εγκώμια στη μνήμη του. Πολύ πριν από το θάνατό του, είχε γίνει ένα παγκόσμιο σύμβολο μεγαλείου, πάνω από κάθε αμφιβολία, κριτική, ή διαμάχη· μια φυσιογνωμία καθολικού σεβασμού.

Δεν ήταν όμως πάντα έτσι. Οι κυβερνήτες μας συνηθίζουν να ιδιοποιούνται ιστορικές προσωπικότητες που κάποτε καταριόντουσαν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν ο Μαντέλα μαράζωνε στο Νησί Ρόμπεν, την πιο διαβόητη φυλακή του απαρτχάιντ της Νότιας Αφρικής, η Βρετανή πρωθυπουργός Μάργκαρετ Θάτσερ και ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν τον κατήγγελλαν ως «τρομοκράτη». Φοιτητές των Τόρις φορούσαν κονκάρδες που έγραφαν «Κρεμάλα στο Νέλσον Μαντέλα».

Όταν ο Μαντέλα (που ενέπνεε ακόμη και φυλακισμένος) ήταν επικίνδυνος, ως ηγέτης του μαζικού αγώνα εναντίον της φυλετικής καταπίεσης, οι κυρίαρχοι του κόσμου τον μισούσαν. Αυτός είναι ο Μαντέλα που θα πρέπει να τιμήσουμε.

Μεταναστευτική εργασία και ρατσιστικοί νόμοι

Η Νότια Αφρική του νεαρού Μαντέλα ήταν ένα απεχθές δημιούργημα του αποικιακού καπιταλισμού. Το βάναυσο μείγμα θεσμοθετημένου ρατσισμού και ακραίας φτώχειας, στα οποία το σύστημα είχε καταδικάσει τη συντριπτική πλειονότητα του λαού, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη ριζοσπαστικοποίησή του Μαντέλα. Ο Μαρξ ήταν ανάμεσα σ’ αυτούς που διαμόρφωσαν την πολιτική του σκέψη. Παρέμεινε κοντά στο Νοτιοαφρικανικό Κομμουνιστικό Κόμμα σε όλη την ενεργό ζωή του.

Η ανακάλυψη χρυσού στην περιοχή Γουιτγουότερσραντ του βόρειου Τράνσβααλ, το 1886, γρήγορα ανέδειξε τη Νότια Αφρική στον μεγαλύτερο παραγωγό χρυσού στον κόσμο. Ο χρυσός της Νότιας Αφρικής ήταν άφθονος αλλά η εξόρυξή του ήταν δύσκολη. Τα κέρδη των βρετανών αφεντικών που έλεγχαν τα ορυχεία εξαρτιόνταν από το μεγάλο απόθεμα σε φθηνά εργατικά χέρια μαύρων. Για να εξασφαλίσει αυτά τα εργατικά χέρια, η βρετανική αποικιακή διοίκηση δημιούργησε αυτό που αργότερα θα ονομαστεί «απαρτχάιντ».

Αφρικανοί αγρότες εκδιώχθηκαν από τη γη και μετατράπηκαν σε μια εξαθλιωμένη εφεδρεία εργατών. Για να βγάλουν τα προς το ζην και να πληρώνουν τους φόρους τους, αναγκάστηκαν να πουλήσουν την εργατική τους δύναμη στα αφεντικά των ορυχείων. Όταν τα συμβόλαιά τους έληγαν, υποχρεώνονταν να ξαναγυρίσουν στην εφεδρεία. Οι μαύροι έπρεπε να έχουν πάνω τους άδειες που να τους επιτρέπουν την είσοδο στις «λευκές» περιοχές της ίδιας τους της χώρας.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς η οικονομία της Νότιας Αφρικής επεκτάθηκε και αναπτύχθηκαν μεταποιητικές βιομηχανίες, ο μηχανισμός του απαρτχάιντ επισημοποιήθηκε. Στους μαύρους Αφρικανούς, που αποτελούσαν τα τρία τέταρτα του πληθυσμού, παραχωρήθηκε το 13% της γης (που μετονομάστηκε σε «Μπαντουστάν»). Πολλοί μετανάστες, κυρίως στα ορυχεία, στεγάζονταν σε τεράστια συγκροτήματα ατόμων του ιδίου φύλου. Άλλοι ζούσαν σε αχανείς παραγκουπόλεις στα όρια των βιομηχανικών περιοχών. Η συνεχής παρενόχλησή τους ήταν ρουτίνα για την αστυνομία. Εκατοντάδες χιλιάδες συλλαμβάνονταν στο πλαίσιο των μισητών νόμων για τις άδειες διέλευσης και εκτοπίζονταν στα Μπαντουστάν.

Οι λευκοί Νοτιοαφρικανοί – οι απόγονοι των Βρετανών και Ολλανδών αποίκων (οι τελευταίοι αυτοί είναι γνωστοί ως «Αφρικάνερς»)- διοικούσαν όλες τις μεγάλες επιχειρήσεις, έλεγχαν το κράτος και καταλάμβαναν τις περισσότερες εξειδικευμένες θέσεις εργασίας. Τα επίπεδα μισθών των λευκών ήταν δέκα και είκοσι φορές ψηλότερα από των Αφρικανών. Μόνο οι λευκοί (το 15% του πληθυσμού) μπορούσαν να ψηφίζουν.

Αλλά καθώς η μαύρη εργατική τάξη, στην οποία στηριζόταν ο πλούτος του νοτιοαφρικανικού καπιταλισμού, μεγάλωνε ολοένα και περισσότερο, άρχισαν να ξεσπούν κύματα μαζικής πάλης σε όλη τη χώρα από το 1950 και μετά. Κάθε φορά, η αντίσταση των μαύρων ερχόταν αντιμέτωπη με τη δολοφονική κρατική καταστολή.

Μαζική αντίσταση

soweto_lg

Soweto, 16 Ιουνίου 1976. Ο 12χρονος Hector Pieterson, ένας από τους πρώτους νεκρούς της σφαγής. Φωτογραφία: Sam Nzima

Το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ΑΕΚ) είχε ιδρυθεί το 1912 σαν μια μετριοπαθής οργάνωση για μεταρρυθμίσεις στο πλαίσιο του συστήματος. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950, πέρασε στα χέρια νεαρών ριζοσπαστών, όπως ο Μαντέλα, που άρχισαν να οργανώνουν μαζικές διαμαρτυρίες. Όταν η αστυνομία άνοιξε πυρ εναντίον μαύρων διαδηλωτών που διαμαρτύρονταν για τους νόμους των αδειών διέλευσης, στις 31 Μαρτίου 1960, δολοφονώντας 69 από αυτούς, ο Μαντέλα ήταν ανάμεσα σε μια ομάδα ηγετικών στελεχών του ΑΕΚ (Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο ) που κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το απελευθερωτικό κίνημα έπρεπε να ξεκινήσει ανταρτοπόλεμο.

Το AΕΚ σχημάτισε μια ένοπλη πτέρυγα, το ΜΚ «Λόγχη του Έθνους», το 1961, και ο Μαντέλα ανέλαβε ηγετικό ρόλο. Αλλά η υπεροπλία του καθεστώτος του απαρτχάιντ ήταν συντριπτική έναντι του ΜΚ, που δεν κατάφερε να δημιουργήσει κάποιο αντίκτυπο. Ο Μαντέλα, μαζί με ένα μεγάλο μέρος της ηγεσίας του AΕΚ, συνελήφθη, δικάστηκε και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη.

Ένα νέο κύμα μαζικής πάλης ξέσπασε το 1970, πρώτα με απεργιακές κινητοποιήσεις και την άνοδο ενός νέου συνδικαλιστικού κινήματος, το 1973, και στη συνέχεια, με την εξέγερση των φοιτητών και πολλών παραγκουπόλεων, στο Σοβέτο και αλλού, αρχής γενομένης από το 1976.

Το νέο κίνημα δέχτηκε άγρια κρατική βία. Εκατοντάδες σκοτώθηκαν. Αλλά αυτή τη φορά, δεν μπόρεσαν να καταστείλουν εντελώς την αντίσταση των μαύρων. Μέσα σε μια δεκαετία, ο αγώνας ξαναφούντωσε, φτάνοντας σε πρωτόγνωρα επίπεδα απεργιών και λαϊκών εξεγέρσεων. Μεγάλο μέρος της αγγλόφωνης καπιταλιστικής τάξης και της ελίτ των Αφρικάνερ, που είχαν αποικίσει τη χώρα, πείστηκαν ότι ο καπιταλισμός στη Νότια Αφρική δεν ήταν βιώσιμος χωρίς σημαντικές πολιτικές παραχωρήσεις στη μαύρη αντίσταση.

Η πολιτική υποδομή του AΕΚ αναβίωσε μέσα στους μαζικούς αγώνες της δεκαετίας του ’80, και ο φυλακισμένος Μαντέλα έγινε σύμβολο ολόκληρου του κινήματος κατά του απαρτχάιντ, τόσο στο εσωτερικό της Νότιας Αφρικής όσο και διεθνώς. Πέρασε 18 από τα χρόνια της φυλάκισής του στο νησί Ρόμπεν, σ’ ένα υγρό τσιμεντένιο κελί 2,4 επί 2,1 μέτρα, με μια ψάθα μόνο για να κοιμάται. Οι κρατούμενοι περνούσαν τις μέρες τους σπάζοντας βράχους (το φως του ήλιου προξένησε μόνιμη βλάβη στην όραση του Μαντέλα). Οι προπηλακισμοί από ρατσιστές φύλακες ήταν ρουτίνα. Ως κρατούμενος του χαμηλότερου βαθμού, ο Μαντέλα είχε δικαίωμα μόνο σε μία επίσκεψη και ένα γράμμα κάθε έξι μήνες.

Η θυσία και η στωικότητά του τον ανέδειξαν σε θρύλο για τους νέους ακτιβιστές της δεκαετίας του 1970 και του 1980. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1980, η πίεση από τα κάτω ανάγκασε το καθεστώς να έρθει σε διαπραγμάτευση με τον Μαντέλα και το AΕΚ. Η διαπραγμάτευση με τους «μετριοπαθείς» μαύρους ηγέτες δεν καρποφόρησε, αφού η άμεση κινητοποίηση των ριζοσπαστών από τις παραγκουπόλεις διέλυσε τα δοσίλογα συμβούλια που σιγοντάριζαν τα περίτεχνα σχέδια του καθεστώτος για την παραμονή της εξουσίας στα χέρια της λευκής μειοψηφίας. Η σταθερότητα του καπιταλισμού της Νοτίου Αφρικής είχε φτάσει στο σημείο να εξαρτάται από τη μεταβίβαση της εξουσίας στη μαύρη πλειοψηφία.

Φυλή και τάξη

Το AΕΚ υποστήριζε την ύπαρξη δύο σταδίων στον αγώνα για αλλαγή στη Νότιο Αφρική. Πρώτα, πίστευαν, έπρεπε να τερματιστεί η φυλετική καταπίεση, μέσα από την καθιέρωση της καθολικής ψηφοφορίας και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Στη συνέχεια, σε κάποια μελλοντική στιγμή, ο καπιταλισμός θα αντικαθίστατο με ένα σοσιαλιστικό σύστημα βασισμένο στη δημοκρατία και στην ισότητα.

Αυτό σήμαινε ότι το ΑΕΚ ήταν διατεθειμένο να διαπραγματευθεί με το καθεστώς τον τερματισμό της διακυβέρνησης της λευκής μειοψηφίας. Η διαδικασία ήταν μακρά και δύσκολη αλλά κατέληξε στην απελευθέρωση του Νέλσον Μαντέλα το 1990 και μετά στην εκλογή του ως πρώτου μαύρου προέδρου της Νότιας Αφρικής, το 1994.

Ο διαχωρισμός του αγώνα κατά του ρατσισμού από τον αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό ήταν καταστροφικός για την πλεονότητα των Νοτιοαφρικανών. Η φυλετική καταπίεση είχε πάντα τις ρίζες της στην ταξική εκμετάλλευση: επιβλήθηκε για να προμηθεύει τα λευκά αφεντικά των ορυχείων και αργότερα άλλους καπιταλιστές με μεγάλα αποθέματα φθηνής μαύρης εργασίας. Ήταν η φυλετική καταπίεση που έστειλε τους μαύρους Νοτιοαφρικανούς να ζούν στα Μπαντουστάν, στις παραγκουπόλεις και στα συγκροτήματα των ορυχείων. Αλλά ήταν ο καπιταλισμός που τα κατέστησε όλα αυτά αναγκαία, ήταν αυτός που καταδίκασε την πλεονότητα των Νοτιοαφρικανών στη φτώχεια και στην εξαθλίωση, έτσι ώστε να μπορούν οι λίγοι να είναι πλούσιοι.

Η ζωή του Μαντέλα υπήρξε μια έμπνευση για όσους αγωνίζονται για έναν καλύτερο κόσμο. Αλλά με την πολιτική του, αυτό που επιτεύχθηκε υπολείπονταν κατά πολύ από ό, τι θα μπορούσε να επιτευχθεί. Αυτοί που κυρίως ωφελήθηκαν από το τέλος του απαρτχάιντ ήταν μια τάξη μαύρων καπιταλιστών, πολιτικών, διευθυντικών στελεχών και επαγγελματιών. Όπως και οι λευκοί συνάδελφοί τους, και όπως οι άνθρωποι αυτής της τάξης σε όλο τον κόσμο, υπήρξαν λάτρεις του νεοφιλελευθερισμού, των ιδιωτικοποιήσεων καθώς και των περικοπών στο δημόσιο τομέα και την πρόνοια. Πλέον, το AΕΚ έχει καταντήσει ένα διεφθαρμένο καθεστώς πολιτικών αφεντικών και διαπλεκόμενων καπιταλιστών.

Οι παλιοί συνδικαλιστικοί μηχανισμοί που συνδέονταν με το ΑΕΚ είναι μέρος αυτής της διαφθοράς. Αυτοί έχουν δημιουργήσει το πιο σημαντικό ανασχετικό φράγμα στη σύγχρονη πολιτική της Νότιας Αφρικής, τη στιγμή που οι μαύροι ανθρακωρύχοι προσπαθούν να οικοδομήσουν νέα μαχητικά σωματεία που θα σπάσουν την ταξική συνεργασία και θα αναλάβουν μαχητική δράση ενάντια στα αφεντικά.

Στις 16 Αυγούστου 2012, η αστυνομία της Νότιας Αφρικής σκότωσε 34 απεργούς ανθρακωρύχους στην άκρη του οικισμού Marikana. Ήταν η χειρότερη σφαγή από την εποχή του απαρτχάιντ. Αποτελεί σίγουρα μια καμπή στην ιστορία της χώρας. Είναι σίγουρα ένα μέτρο για το πόσο μακρύ δρόμο έχει ακόμη να διανύσει η μαύρη πλειονότητα της Νότιας Αφρικής για να κατακτήσει τη δημοκρατία, την ισότητα και την ειρήνη για τα οποία τόσοι πολλοί έδωσαν τη ζωή τους στις σκοτεινές μέρες του απαρτχάιντ.

Πρέπει να τιμούμε απεριόριστα εκείνη τη μνήμη του Μαντέλα που μισούσαν οι ηγέτες μας: το μοναχικό, θαρραλέο, αλύγιστο πολιτικό κρατούμενο, που καταδικάστηκε για την αντίστασή του στη φυλετική καταπίεση. Πρέπει, ταυτόχρονα, να μας λυπεί το γεγονός ότι οι κυβερνήτες μας τον τιμούν τώρα μόνο και μόνο επειδή ο αγώνας ενάντια στο απαρτχάιντ της Νότιας Αφρικής άφησε άθικτο τον καπιταλισμό.

This article is also available in:

Translate this in your language

Like this Article? Share it!

Leave A Response