Wednesday 16th January 2019
x-pressed | an open journal
October 27, 2015
October 27, 2015

Κροατία: πώς το προσφυγικό παρουσιάζεται από τις πολιτικές ελίτ ως θέμα ασφάλειας (securitisation)

Author: Lucija Mulalić Translator: Eleni Nicolaou
Category: Borders
This article is also available in: enhr
Η Lucija Mulalić είναι ακτιβίστρια, μέλος και εθελόντρια του Κέντρου Μελετών για την Ειρήνη, στην Κροατία. Σήμερα, στο Τάμπερε της Φινλανδίας, εργάζεται πάνω στη διατριβή του δεύτερου μεταπτυχιακού της σχετικά με τους πρόσφυγες και το άσυλο.

Η Κροατία ξέρει καλά από προσφυγιά. Άλλωστε, ήμασταν εμείς εκείνοι οι ξεπαγιασμένοι και φοβισμένοι άνθρωποι, πριν από 25 χρόνια, που διασχίζαμε τα σύνορα χωρίς χαρτιά, χαρτιά που καταστράφηκαν μαζί με τα σπίτια μας, σε αναζήτηση ενός ασφαλούς τόπου. Η Κροατία ξέρει επίσης καλά από υποδοχή προσφύγων. Άλλωστε, φιλοξένησε πάνω από μισό εκατομμύριο ανθρώπους κατά τη διάρκεια των πολέμων που διέλυσαν τη Γιουγκοσλαβία.

Τον τελευταίο μήνα, η Κροατία θυμήθηκε και πάλι το προσφυγικό της παρελθόν, καθώς έγινε χώρα διέλευσης για πάνω από 220.000 πρόσφυγες. Αλλά αυτή η κρίση είναι διαφορετική – αν και είμαστε οικονομικά πολύ καλύτερα τώρα από ό, τι όταν τελείωσε ο πόλεμός μας. Η κύρια θέση της πολιτικής ελίτ της Κροατίας είναι ότι δεν μπορούμε να διαχειριστούμε την κρίση – είμαστε πολύ μικροί και οικονομικά εξαντλημένοι. Ίσως, όμως, έχει να κάνει και με το γεγονός ότι οι άνθρωποι που τώρα διασχίζουν τα σύνορά μας δεν είναι γείτονές μας – είναι μια ξένη, σκοτεινή και εξωτική μάζα ανθρώπων τους οποίους δεν καταλαβαίνουμε, ούτε θέλουμε πραγματικά να καταλάβουμε. Είναι οι Άλλοι, και μας φοβίζουν.

Ο τρόπος που η κυβέρνησή μας, υπό την ηγεσία του σοσιαλδημοκρατικού (τουλάχιστον κατ’ όνομα) κόμματος, χειρίστηκε την κατάσταση μπορεί να περιγραφεί ως μάλλον χαοτικός. Μόνο λίγες ημέρες πριν οι πρώτοι άνθρωποι διασχίσουν τα σύνορά μας, ο υπουργός Εσωτερικών προσπαθούσε να πείσει την κοινή γνώμη, και προφανώς και τον εαυτό του, ότι η Κροατία θα «γλιτώσει από το κύμα των μεταναστών». Οι πρόσφυγες, όμως, μην έχοντας την κατάλληλη ενημέρωση για τα όνειρα του υπουργού μας να μείνουν μακριά, εξακολουθούν να καταφτάνουν. Στη συνέχεια, συνειδητοποιώντας ότι η ελπίδα να μην έρθει κανείς, δεν αρκεί, αρχίσαμε αδέξια τη μεταφορά των προσφύγων σε γειτονικές μας χώρες και αναθέσαμε σε άλλους να ασχοληθούν με τους…… Άλλους.

Οι περισσότεροι από τους πολιτικούς και τα μέσα ενημέρωσης της Κροατίας ξεχνούν το γεγονός ότι ήμασταν και μείς πρόσφυγες όχι πολύ καιρό πριν. Η συζήτηση που αναπαράγουν είναι μια συζήτηση ήδη παρούσα στην Κροατία όσον αφορά τους πρόσφυγες και τους μετανάστες: είναι αυτή που βλέπει τους ξένους ως απειλή για την ασφάλεια της Κροατίας, την κοινωνία και τον πολιτισμό. Δεν είναι κάτι καινούργιο – ο (πολύ μικρός) αριθμός των αιτούντων άσυλο και των αναγνωρισμένων προσφύγων στην Κροατία έπρεπε να υπομείνει τη νομοθεσία, τους θεσμούς και τις τεχνολογίες που τους έβλεπαν ως απειλή. Και αυτό δεν αποτελεί κροάτικη πρωτοτυπία – η Κροατία απλώς ακολούθησε την ευρωπαϊκή τάση να εστιάζει στην ασφάλεια των συνόρων και να αγνοεί τις ανθρώπινες ανάγκες και την ασφάλεια των προσφύγων. Με τις περιοριστικές της πολιτικές προς τους μετανάστες χωρίς χαρτιά, εκ των οποίων πολλοί είναι πρόσφυγες, η ΕΕ δημιούργησε ένα αδιαπέραστο φρούριο στα σύνορα του οποίου ο αριθμός των νεκρών συνεχώς αυξάνεται. Η ίδια περιοριστική πολιτική υιοθετήθηκε στην Κροατία από τότε που αρχίσαμε να αναπτύσσουμε το σύστημα παροχής ασύλου στη δεκαετία του 2000.

Η στάση της ΕΕ για τη μετανάστευση δεν είναι καινούρια – το πρώτο σημάδι συνεργασίας των κρατών της ΕΕ όσον αφορά θέματα μετανάστευσης ήταν αυτό που επικεντρώθηκε στην τρομοκρατία (η ομάδα TREVI του 1975). Το μόνο πράγμα στο οποίο οι ευρωπαϊκές χώρες μπόρεσαν να συμφωνήσουν απόλυτα ήταν ότι ήθελαν να ελέγχουν τα σύνορα του Φρουρίου και να περιορίσουν όσο το δυνατόν περισσότερο την είσοδο προσφύγων και μεταναστών. Αυτό γίνεται με πολλούς τρόπους: με το καθεστώς και τις προϋποθέσεις έκδοσης βίζας που εμποδίζουν τελικά τους περισσότερους ανθρώπους να εισέλθουν στην Ευρώπη νόμιμα, με τις περιπολίες της Frontex στα σύνορα και με δράσεις όπως το κυνήγι και η απέλαση προσφύγων σε όλη την Ευρώπη, δηλ. επιχειρήσεις απώθησης. Υπάρχει, επίσης, συνεργασία με τρίτες χώρες με σκοπό να μην εισέρχονται καν οι πρόσφυγες στην Ευρώπη: συμφωνίες επανεισδοχής και βίζας, συλλογικές δράσεις, χρηματοδότηση κέντρων κράτησης όσο πιο μακριά γίνεται από την Ευρώπη, διαδικασίες εξωτερίκευσης που συμβάλλουν στην προστασία του φρουρίου από την υποτιθέμενη απειλή των μεταναστευτικών ροών. Χρήματα διοχετεύονται στη Frontex, στο Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν και στο Ταμείο Εξωτερικών Συνόρων. Βάσεις δεδομένων πληροφοριών και αποτυπωμάτων, δίκτυα αξιωματούχων μετανάστευσης, επιτήρηση των συνόρων και συστήματα όπως το EUROSUR, τόσο προηγμένα και σχολαστικά, που μας κάνουν να νιώθουμε σαν να βρισκόμαστε μέσα σε κάποια εφιαλτική ιστορία του Φουκώ. Όσοι είναι αρκετά τυχεροί να μην πνιγούν στη θάλασσα ή να μην πάθουν ασφυξία σε υπερφορτωμένα φορτηγά, φυλακίζονται προληπτικά σε κέντρα ασύλου, στρατόπεδα κράτησης, κλειστά συγκροτήματα, όπου η εξουσία και η βία χρησιμοποιούνται αδιακρίτως. Τα δικαιώματά τους συνεχώς μειώνονται, και τα νομικά εμπόδια που πρέπει να περάσουν για να αποδείξουν τη νομιμότητα της αξίωσής τους γίνονται όλο και πιο αξεπέραστα.

Παρόλο που τα θεσμικά όργανα της ΕΕ ήταν πολύ προσεκτικά στη διατύπωση του θέματος –επικεντρώνοντάς το υποτίθεται στα ανθρώπινα δικαιώματα– υπάρχει μια προφανής ανακολουθία ανάμεσα στα λόγια και τις πράξεις που βλέπουν σαφώς τους μετανάστες ως απειλή. Αλλά μέχρι ένα σημείο, οι προαναφερθείσες πολιτικές και δράσεις των κρατών της ΕΕ υποστηρίζονται μερικές φορές ανοιχτά από έναν λόγο που τις δικαιολογεί και τις νομιμοποιεί. Είναι ο λόγος που χρησιμοποιείται από τους πολιτικούς, τους φορείς λήψης αποφάσεων, τους ειδικούς σε θέματα ασφάλειας, αλλά και τις ελίτ των ΜΜΕ. Η μετανάστευση ποινικοποιείται και οι μετανάστες χωρίς έγγραφα και οι αιτούντες άσυλο στιγματίζονται και αντιμετωπίζονται ως απειλή για την ασφάλεια των ευρωπαϊκών κρατών. Γίνονται δυνάμει τρομοκράτες και εγκληματίες, ψεύτες και απατεώνες, παράνομοι, φορείς ασθενειών, άρπαγες επιδομάτων, κλέφτες θέσεων εργασίας, απειλή για τον τουρισμό, βιαστές και εκμεταλλευτές γυναικών και καταστροφείς του πολιτισμού.

Όπως εξηγεί ο Ole Waever της Σχολής της Κοπεγχάγης, πολιτικά ζητήματα, που μπορεί να μην είναι σημαντικά για την επιβίωση του κράτους, κατασκευάζονται ως απειλή για την ασφάλεια (securitisation) κι έτσι απαιτούν την ενεργοποίηση έκτακτων μέτρων. Σε αυτήν τη διαδικασία, χρειάζεται ένας παράγοντα που να κατέχει θέση εξουσίας (ή αυθεντίας) ο οποίος χρησιμοποιεί τον λόγο (speech acts) για να παρουσιάσει ένα συγκεκριμένο θέμα ως απειλή για την ασφάλεια. Αυτό απαιτεί να υπάρχει και ένα κοινό που να αποδεχθεί το θέμα ως τέτοιο, προκειμένου να καταστεί επιτυχής η διαδικασία αυτή. Οι μεταναστευτικές ροές, οι μετανάστες χωρίς χαρτιά , οι αιτούντες άσυλο και οι πρόσφυγες έχουν καθιερωθεί ως πρόκληση για την ευρωπαϊκή ασφάλεια [1]. Δεν θεωρούνται μόνο απειλή για την ειρήνη και τη σταθερότητα, τις αγορές εργασίας και τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, αλλά και για τις αξίες και την ταυτότητά μας. Ταυτόχρονα ο ρατσισμός και η ξενοφοβία είναι σε άνοδο σε όλη την Ευρώπη, πράγμα που θα μπορούσε τελικά να θεωρηθεί ως απόδειξη ότι αυτή η διαδικασία έχει κατά κάποιο τρόπο πετύχει: ο φόβος του Άλλου έχει καταφέρει σε μεγάλο βαθμό να επηρεάσει τη σκέψη πολλών Ευρωπαίων.

Τα παραπάνω μπορουν να χρησιμοποιηθούν σε μεγάλο βαθμό για να περιγράψουν αυτό που συμβαίνει σήμερα στην Κροατία. Το θέμα της ασφάλειας στην Κροατία εξακολουθεί να οριοθετείται με συντηρητικούς όρους – λίγη κουβέντα γίνεται για την ασφάλεια των ανθρώπων, είτε στον πολιτικό στίβο είτε στον ακαδημαϊκό [2]. Ας εξετάσουμε λίγο τι είχαν να πουν σχετικά με τη ροή των προσφύγων οι πιο εξέχοντες πολιτικοί της Κροατίας [3]. Η ρητορική περί ασφάλειας προήλθε ως επί το πλείστον από δεξιά κόμματα και πολιτικούς της Κροατίας, στη βάση, υποτίθεται, των χριστιανικών αξιών της αλληλεγγύης:

Ruža Tomašić, πρόεδρος του κροατικού Συντηρητικού Κόμματος: “Αν μπορούσα να αποφασίσω τι θα κάνουμε με τους πρόσφυγες, θα τους έβαζα υπό στρατιωτική παρακολούθηση. Πρώτον, γιατί δεν ξέρουμε ποιοι είναι, ίσως υπάρχουν μέλη του Ισλαμικού Κράτους μεταξύ τους. Θα έστελνα αμέσως τους οικονομικούς μετανάστες πίσω στην πατρίδα τους και τους πολιτικούς μετανάστες πρέπει να τους κρατήσουμε, γιατί θα θανατώνονταν σε περίπτωση επιστροφής. Ενώ οι πρόσφυγες θα παραμένουν υπό στρατιωτική παρακολούθηση, θα πρέπει να ελέγξουμε ποιοι είναι, να τους παρακολουθούμε συνεχώς και να αποφασίσουμε ποιούς θα κρατήσουμε”.

Tomislav Karamarko, πρόεδρος της Κροατικής Δημοκρατικής Ένωσης: “Ας ελπίσουμε να μην ξεσπάσει καμιά επιδημία. Την ίδια στιγμή οι ντόπιοι ζουν κι αυτοί μέσα στον φόβο. Η ζωή έχει παραλύσει εδώ, είναι ζήτημα αν τα παιδιά θα συνεχίσουν να πηγαίνουν στο σχολείο”.

Gordan Jandroković, CDU: “Φοβάμαι ότι τις επόμενες μέρες θα δούμε να αυξάνεται σημαντικά η διάσταση της ασφάλειας. Χθες βράδυ, κάποιες χιλιάδες άνθρωποι, χωρίς επιτήρηση, χωρίς έλεγχο, χωρίς καταγραφή, μπήκαν στην Κροατία”.

Δελτίο τύπου από το CDU: “Ζητάμε από την κυβέρνηση της Κροατίας σαφείς απαντήσεις και συγκεκριμένα μέτρα για την ασφάλεια σε σχέση με το αυξανόμενο κύμα μεταναστών από αραβικές χώρες”.

Dragan Vulin, πρόεδρος της Κροατικής Δημοκρατικής Συμμαχίας Σλαβονίας και Μπαράνιας: “Ζητούμε επειγόντως από την κυβέρνηση της Κροατίας να κηρύξει την χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, να φέρει τον στρατό στα σύνορα και να τα κλείσει. Απειλούμαστε από μια ανθρωπιστική καταστροφή, αλλά και από μια απειλή για τους πολίτες μας και δεν μπορούμε να το επιτρέψουμε. Είμαστε φιλάνθρωποι, αλλά αυτό δεν είναι τυχαίο”.

Κροατικό Κόμμα Δικαιωμάτων dr. Ante Starčević, σε δελτίο τύπου: “Απαιτούμε επειγόντως το κλείσιμο των συνόρων […]. Η ανεξέλεγκτη είσοδος προσφύγων στην Κροατία οδηγεί τη χώρα σε αδιέξοδο”.

Ο πρόεδρος της Κροατίας, Kolinda Grabar-Kitarović (πρώην CDU) σε επιστολή του προς τον Πρωθυπουργό, όπου ζητάει επείγουσα συνεδρίαση του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας: “Είναι καθήκον μου να προειδοποιήσω για το κύμα των προσφύγων και για όλες τις συνέπειες, κοινωνικές, οικονομικές και ασφάλειας. Το πιο σημαντικό πράγμα στο οποίο επιμένω είναι η ασφάλεια των πολιτών της Κροατίας, η σταθερότητα του κράτους και ο έλεγχος και η επιτήρηση των συνόρων. Πριν από ο,τιδήποτε άλλο, θα πρέπει να σκεφτούμε τους πολίτες μας και την ομογένειά μας και το βιοτικό μας επίπεδο. Δεν αποκλείω το ενδεχόμενο της ανέγερσης ενός φράχτη στα σύνορα στο μέλλον. Έχουμε πλημμυρίσει από μετανάστες, και έχει γίνει ιδιαίτερα δυσχερής η διαχείριση της ροής αυτών των ανθρώπων. Αυτό έχει επηρεάσει και τον τουρισμό μας, επειδή οι άνθρωποι εισπράττουν ένα κλίμα ανασφάλειας. Μέχρι και το 80% των μεταναστών που διέρχονται από την Κροατία είναι οικονομικοί μετανάστες οι οποίοι δεν προέρχονται από τη Συρία ή το Ιράκ, αλλά από άλλα κράτη. Η Ευρώπη και η Κροατία δεν μπορούν να δεχθούν όλην αυτήν τη φτώχεια και την εξαθλίωση. Πρέπει να ελέγξουμε τα σύνορά μας έτσι ώστε κάποιοι που δεν είναι κατ’ ανάγκη τρομοκράτες, αλλά μπορεί να είναι λαθρέμποροι ναρκωτικών, όπλων, ανθρώπων, να μη μπορούν να περάσουν”.

Αλλά δεν είναι μόνο η δεξιά που συντηρεί αυτή τη συζήτηση. Η Vesna Pusić, υπουργός Εξωτερικών και Ευρωπαϊκών Υποθέσεων, επικεντρώθηκε στη δυνατότητα της χώρας να στηρίξει τόσο μεγάλη ροή ανθρώπων, αναδεικνύοντάς τους ως απειλή για τους περιορισμένους πόρους μας. Η Mirela Holy, πρώην Υπουργός Προστασίας του Περιβάλλοντος και της Φύσης, δήλωσε ότι “μεταξύ των ανθρώπων που προσπαθούν να ξεφύγουν από τη φτώχεια και τον θάνατο έχουν σίγουρα διεισδύσει τρομοκράτες που θα αποτελέσουν ένα τεράστιο ζήτημα ασφάλειας για το σύνολο της ΕΕ”. Ο Υπουργός Εσωτερικών, Rajko Ostojić, το υπουργείο του οποίου ήταν υπεύθυνο για τη διαχείριση της κρίσης, συνέχισε το ήδη γνωστό του αφήγημα που περιορίζει τη συζήτηση για τους πρόσφυγες στο πλαίσιο του δόγματος της ασφάλειας, εστιάζοντας στην προστασία των συνόρων και όχι των ανθρώπων που τα διασχίζουν.

Τα κύρια ΜΜΕ με χαρά αποδέχθηκαν την συζήτηση και την σχολίασαν με αβανταδόρικο τρόπο. Οι “παράνομοι μετανάστες” έρχονται, φώναζαν, χωρίς την παραμικρή γνώση ακόμη και βασικών όρων – μπερδεύοντας τους αιτούντες άσυλο, τους αποδήμους, τους πρόσφυγες και τους μετανάστες, προσπαθώντας ακόμη και να εξηγήσουν στο κοινό τη διαφορά μεταξύ “νόμιμων” και “παράνομων” προσφύγων [4]. Κάνοντας ρεπορτάζ για το οικονομικό κόστος και τις απειλές για τον τουρισμό και παραχωρώντας άφθονο χώρο στους πολιτικούς που αναφέραμε προηγουμένως, αλλά και σε αρθρογράφους και ειδικούς σε θέματα ασφάλειας που φλυαρούν περί τρομοκρατών και αγνοώντας κάθε αντίθετη φωνή, φιλοτέχνησαν μια εικόνα της κρίσης που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την εικόνα του μετανάστη που αποτελεί απειλή για την ειρήνη και την ασφάλεια μας, για τον τρόπο ζωής μας.

Πέτυχε η παρουσίαση του προσφυγικού ως ζήτημα ασφαλειας;

Λοιπόν, αν λάβουμε υπ’ όψιν την ήδη υπάρχουσα νοοτροπία του πληθυσμού της Κροατίας που είδαν ως επί το πλείστον τους αιτούντες άσυλο ως επικίνδυνους για την Κροατία , θα έλεγα ότι πέτυχε – κάτι που φαίνεται και από την τεράστια αύξηση των ρατσιστικών και ισλαμοφοβικών σχολίων στις ιστοσελίδες και τα κοινωνικά δίκτυα της Κροατίας, καλώντας για στρατιωτική δράση στα σύνορα. Αλλά την ίδια στιγμή μια άλλη Κροατία έκανε την εμφάνισή της – χιλιάδες άνθρωποι άρχισαν να δείχνουν τη συμπαράστασή τους οδηγώντας τους πρόσφυγες στα σύνορα, μαγειρεύοντας ζεστά γεύματα και προσφέροντας τα σπίτια τους. Ήταν μια Κροατία που έδειχνε να θυμάται τι σημαίνει να είναι κανείς πρόσφυγας και να πιστεύει στην αλληλεγγύη και τη δύναμη της κοινότητας. Ας ελπίσουμε ότι αυτή η Κροατία θα επικρατήσει τους επόμενους μήνες, με οδηγό τη δήλωση του πρωθυπουργού μας, Ζόραν Μιλάνοβιτς: “Δεν πιστεύω σε φράχτες. Η οικοδόμηση ενός τοίχου δεν αποτελεί επιλογή για την Κροατία και όποιος πιστεύει το αντίθετο απατάται”.

[1] Ένα από τα πολλά παραδείγματα θα ήταν η σύνδεση της μετανάστευσης και του ασύλου με θέματα όπως η τρομοκρατία και το οργανωμένο έγκλημα στο πρόγραμμα της Χάγης της ΕΕ.

[2] Το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης στο Ζάγκρεμπ, από όπου αποφοίτησα, σε όλα τα μαθήματα που ασχολούνται με τα θέματα ασφάλειας εξακολουθεί να βάζει το κράτος (σε αντίθεση με το άτομο) ως το μοναδικό αντικείμενο αναφοράς της ασφάλειας.

[3] Όλες οι δηλώσεις είναι αυτούσιες όπως αναφέρθηκαν στα κροατικά ΜΜΕ (λίστα Večernji, Jutarnji λίστα).

[4] Άρθρο σε μια από τις μεγαλύτερης κυκλοφορίας εφημερίδες και δικτυακές πύλες, κατάλογος Večernji

Creative Commons License
Κροατία: πώς το προσφυγικό παρουσιάζεται από τις πολιτικές ελίτ ως θέμα ασφάλειας (securitisation) by Lucija Mulalić is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 Unported License.

This article is also available in:

Translate this in your language

Like this Article? Share it!

Leave A Response