Friday 22nd November 2019
x-pressed | an open journal
February 10, 2014
February 10, 2014

Οργή στη Βοσνία: Aυτή τη φορά οι άνθρωποι μπορούν να διαβάσουν τα εθνοτικά ψέματα των ηγετών τους

Author: Slavoj Žižek Translator: Eleni Nicolaou
Source: The Guardian  Categories: Letters from home, Protest
This article is also available in: ensh
Οργή στη Βοσνία: Aυτή τη φορά οι άνθρωποι μπορούν να διαβάσουν τα εθνοτικά ψέματα των ηγετών τους

«Η απελπισία των διαδηλωτών είναι αυθεντική. Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να παραφράσει τον Μάο Τσε Τουνγκ: υπάρχει χάος στη Βοσνία, η κατάσταση είναι εξαιρετική!» Φωτογραφία: Sulejman Omerbasic / Corbis

Την περασμένη εβδομάδα, πόλεις καίγονταν στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Όλα ξεκίνησαν στην Τούζλα, μια πόλη μουσουλμανικής πλειονότητας. Οι διαμαρτυρίες στη συνέχεια επεκτάθηκαν στην πρωτεύουσα, Σαράγεβο, τη Ζένιτσα, αλλά και το Μόσταρ, όπου διαμένει μεγάλο τμήμα του κροατικού πληθυσμού, και τη Μπάνια Λούκα, πρωτεύουσα του σερβικού τμήματος της Βοσνίας. Χιλιάδες οργισμένοι διαδηλωτές κατέλαβαν και έβαλαν φωτιά σε κυβερνητικά κτίρια. Αν και η κατάσταση κάποια στιγμή ηρέμησε, η ατμόσφαιρα παρέμεινε τεταμένη.

Τα γεγονότα έδωσαν λαβή για θεωρίες συνωμοσίας (για παράδειγμα, ότι η σερβική κυβέρνηση είχε οργανώσει τις διαδηλώσεις για να ανατρέψει την Βοσνιακή ηγεσία), αλλά αυτές θα πρέπει κανείς να τις αγνοήσει χωρίς δεύτερη σκέψη, διότι είναι σαφές ότι, ανεξάρτητα του τι κρύβεται από πίσω, η απελπισία των διαδηλωτών είναι γνήσια. Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να παραφράσει την πασίγνωστη φράση του Μάο Τσε Τουνγκ: «Υπάρχει χάος στη Βοσνία, η κατάσταση είναι εξαιρετική!»

Γιατί; Επειδή τα αιτήματα των διαδηλωτών δεν θα μπορούσαν να είναι απλούστερα –θέσεις εργασίας, μια ευκαιρία για αξιοπρεπή ζωή, να μπει τέλος στη διαφθορά– πάντως κινητοποίησαν το λαό της Βοσνίας, μιας χώρας η οποία, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, έχει γίνει συνώνυμη με την άγρια ​​εθνοκάθαρση.

Όλο το προηγούμενο διάστημα, οι μόνες μαζικές διαδηλώσεις στη Βοσνία και τα άλλα μετα-γιουγκοσλαβικά κράτη αφορούσαν σε εθνοτικά ή θρησκευτικά πάθη. Στα μέσα του 2013, δύο δημόσιες διαμαρτυρίες οργανώθηκαν στην Κροατία, μια χώρα σε βαθιά οικονομική κρίση, με υψηλά ποσοστά ανεργίας και μια βαθιά αίσθηση απελπισίας: τα συνδικάτα προσπάθησαν να οργανώσουν ένα συλλαλητήριο για την υποστήριξη των δικαιωμάτων των εργαζομένων, ενώ η εθνικιστική δεξιά ξεκίνησε ένα κίνημα διαμαρτυρίας κατά της χρήσης του κυριλλικού αλφαβήτου σε δημόσια κτίρια πόλεων με σερβική μειονότητα. Η πρώτη πρωτοβουλία συγκέντρωσε μερικές εκατοντάδες ανθρώπους σε μια πλατεία στο Ζάγκρεμπ. Η δεύτερη κινητοποίησε εκατοντάδες χιλιάδες, όπως είχε κάνει νωρίτερα ένα φονταμενταλιστικό κίνημα κατά των γάμων των ομοφυλόφιλων.

Η Κροατία απέχει πολύ από το να αποτελεί εξαίρεση: από τα Βαλκάνια έως τη Σκανδιναβία, από τις ΗΠΑ ως το Ισραήλ, από την κεντρική Αφρική ως την Ινδία, έχει αρχίσει να διαγράφεται ένας νέος Μεσαίωνας, με την έκρηξη εθνοτικών και θρησκευτικών παθών, και την υποχώρηση των αξιών του Διαφωτισμού. Αυτά τα πάθη παρέμεναν βαθιά κρυμμένα, όλον αυτόν τον καιρό, αλλά το καινούργιο στοιχείο είναι η απροκάλυπτη εκδήλωσή τους.

Λοιπόν, τι πρέπει να κάνουμε; Οι παραδοσιακοί φιλελεύθεροι μας λένε ότι όταν βασικές δημοκρατικές αξίες απειλούνται από τον εθνοτικό ή τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, πρέπει όλοι να στοιχηθούμε πίσω από τη φιλελεύθερη, δημοκρατική ατζέντα της πολιτισμικής ανεκτικότητας, να σώσουμε ό, τι μπορεί να σωθεί και να βάλουμε στην άκρη τα όνειρα ενός πιο ριζοσπαστικού κοινωνικού μετασχηματισμού. Το καθήκον μας, μας λένε, είναι σαφές: πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα στην ελευθερία του φιλελευθερισμού και την καταπίεση του φονταμενταλισμού.

Όταν, όμως, μας θέτουν θριαμβευτικά ένα (καθαρά ρητορικό) ερώτημα, όπως “Θέλετε να αποκλείονται οι γυναίκες από τη δημόσια ζωή;” ή “Μήπως θέλετε όποιος επικρίνει τη θρησκεία να τιμωρείται με θάνατο;”, τότε, αυτό που θα πρέπει να μας κάνει καχύποπτους είναι το αυταπόδεικτο της απάντησης. Το πρόβλημα είναι ότι μια τέτοια απλοϊκή φιλελεύθερη γενίκευση έχει, προ πολλού, χάσει την αθωότητά της. Η σύγκρουση ανάμεσα στη φιλελεύθερη ανεκτικότητα και τον φονταμενταλισμό είναι, τελικά, μια πλαστή σύγκρουση – ένας φαύλος κύκλος των δύο πόλων, που κατ’ ουσίαν δημιουργούν και προϋποθέτουν ο ένας τον άλλον.

Αυτό που ο Μαξ Χορκχάιμερ είχε πει σχετικά με τον φασισμό και τον καπιταλισμό πίσω στη δεκαετία του 1930 (δηλαδή, όσοι δεν θέλουν να μιλούν με κριτικό πνεύμα για τον καπιταλισμό δεν θα πρέπει να μιλούν ούτε για τον φασισμό), θα έπρεπε να εφαρμοστεί στο φονταμενταλισμό σήμερα: όσοι δεν θέλουν να μιλούν επικριτικά για τη φιλελεύθερη δημοκρατία θα πρέπει να σιωπούν και για τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό.

Αντιδρώντας στον χαρακτηρισμό του μαρξισμού ως «το Ισλάμ του 20ου αιώνα”, ο Ζαν-Πιέρ Ταγκίεφ έγραψε ότι το Ισλάμ εξελίσσεται στον “μαρξισμό του 21ου αιώνα”, επιμένοντας, μετά την πτώση του κομμουνισμού, στον βίαιο αντικαπιταλισμό του.

Μπορεί να πει κανείς, όμως, ότι τα πρόσφατα σκαμπανεβάσματα του μουσουλμανικού φονταμενταλισμού επιβεβαιώνουν την παλιά διεισδυτική ρήση του Βάλτερ Μπένγιαμιν ότι «κάθε άνοδος του Φασισμού μαρτυρά μια αποτυχημένη επανάσταση». Η άνοδος του φασισμού δηλώνει, με άλλα λόγια, την αποτυχία της Αριστεράς, και ταυτόχρονα είναι η απόδειξη ότι υπήρχε μια επαναστατική δυναμική, μια δυσαρέσκεια, που η Αριστερά δεν στάθηκε ικανή να θέσει σε κίνηση. Μήπως δεν συμβαίνει το ίδιο σήμερα με τον αποκαλούμενο «ισλαμο-φασισμό»; Δεν είναι η άνοδος του ριζοσπαστικού ισλαμισμού απόλυτα συνακόλουθη της εξαφάνισης της κοσμικής Αριστεράς στις μουσουλμανικές χώρες;

Όταν το Αφγανιστάν απεικονίζεται ως η πιο ακραία ισλαμική φονταμενταλιστική χώρα, ποιος εξακολουθεί να θυμάται ότι πριν 40 χρόνια ήταν μια χώρα με ισχυρή κοσμική παράδοση και ένα ισχυρό κομμουνιστικό κόμμα, που ανέλαβε την εξουσία ανεξάρτητα από τη Σοβιετική Ένωση;

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο οφείλει κανείς να δει τα τελευταία γεγονότα στη Βοσνία. Σε μία φωτογραφία από τις διαδηλώσεις, βλέπουμε τους διαδηλωτές να ανεμίζουν τρεις σημαίες πλάι-πλάι: Βοσνιακές, Σερβικές, Κροατικές, εκφράζοντας, έτσι, τη βούληση να παραμερίσουν τις εθνοτικές διαφορές τους. Εν ολίγοις, έχουμε να κάνουμε με μια εξέγερση ενάντια στις εθνικιστικές ελίτ: οι πολίτες της Βοσνίας επιτέλους κατάλαβαν ποιος είναι ο πραγματικός εχθρός τους: όχι οι άλλες εθνοτικές ομάδες, αλλά οι ίδιοι οι ηγέτες τους που προσποιούνται ότι τους προστατεύουν από αυτές. Είναι σαν το παλιό και πολύπαθο σύνθημα του Τίτο περί «αδελφοσύνης και ενότητας» των γιουγκοσλαβικών λαών να απέκτησε νέα υπόσταση.

Ένας από τους στόχους των διαδηλωτών ήταν το κλιμάκιο της ΕΕ που επιβλέπει το βοσνιακό κράτος, επιβάλλοντας την ειρήνευση μεταξύ των τριών εθνών και παρέχοντας σημαντική οικονομική βοήθεια, για να λειτουργήσει το κράτος. Αυτό μπορεί να προκαλεί έκπληξη, δεδομένου ότι οι στόχοι των διαδηλωτών είναι, κατ’ όνομα, ίδιοι με τους στόχους των Βρυξελλών: η ευημερία και το τέλος των εθνοτικών εντάσεων και της διαφθοράς. Στην πραγματικότητα όμως, η ΕΕ επιδρά στη Βοσνία με τρόπο που εδραιώνει τους διαχωρισμούς, έχοντας ως προνομιούχους εταίρους τις εθνικιστικές ελίτ και διαμεσολαβώντας ανάμεσά τους.

Αυτό που η βοσνιακή εξέγερση επιβεβαιώνει είναι ότι κανείς δεν μπορεί να ξεπεράσει πραγματικά τα εθνοτικά πάθη επιβάλλοντας μια φιλελεύθερη ατζέντα: αυτό που ένωσε τους διαδηλωτές είναι μια ριζοσπαστική απαίτηση για δικαιοσύνη. Το επόμενο και πιο δύσκολο βήμα είναι να συγκροτηθούν οι διαμαρτυρίες σε ένα νέο κοινωνικό κίνημα που θα αφήσει στην άκρη τις εθνοτικές διαιρέσεις, και να οργανωθούν περισσότερες διαδηλώσεις – μπορεί κανείς να φανταστεί μια σκηνή, όπου οργισμένοι Βόσνιοι και Σέρβοι διαδηλώνουν μαζί στο Σεράγεβο;

Ακόμη και αν οι διαδηλώσεις χάσουν σταδιακά τη δύναμή τους, θα παραμείνουν ως μια σύντομη σπίθα ελπίδας, κάτι σαν τη συναδέλφωση των στρατιωτών από τα δυο εχθρικά στρατόπεδα, σ’ όλο το μήκος των χαρακωμάτων, κατά τον 1ο παγκόσμιο πόλεμο. Οι γνήσιες εκδηλώσεις χειραφέτησης πάντα προϋποθέτουν τον παραμερισμό των ιδιαίτερων ταυτοτήτων.

Και το ίδιο ισχύει για την πρόσφατη επίσκεψη των δύο μελών των Pussy Riot στη Νέα Υόρκη: σε ένα μεγάλο γκαλά, η Μαντόνα τις παρουσίασε στους Μπομπ Γκελντοφ, Ρίτσαρντ Γκίρ, κλπ.: τη γνωστή «συμμορία» των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό που θα έπρεπε να κάνουν εκεί ήταν να εκφράσουν την αλληλεγγύη τους στον Έντουαρντ Σνόουντεν, για να επιβεβαιώσουν ότι οι Pussy Riot και ο Σνόουντεν αποτελούν μέρος του ίδιου παγκόσμιου κινήματος. Χωρίς τέτοιες χειρονομίες, που φέρνουν κοντά αυτούς που στη συμβατική ιδεολογική εμπειρία μας, φαντάζουν ασύμβατοι (Μουσουλμάνους, Σέρβους και Κροάτες στη Βοσνία, Τούρκους κοσμικούς και μουσουλμάνους αντικαπιταλιστές στην Τουρκία, κλπ), τα κινήματα διαμαρτυρίας θα χειραγωγούνται πάντα απ’ τη μια υπερδύναμη, στη διαμάχη της με την άλλη.

This article is also available in:

Translate this in your language

Like this Article? Share it!

Leave A Response